
Algernon’a Çiçekler kitabındaki fareden ilham alan bilim insanları, yaşlanan farelerde hafızayı iyileştirebilen ve bir gün belki de Alzheimer hastalığını tedavi edebilecek bir burun damlası geliştirdi. Sydney Üniversitesi’nden bilim insanları yaptığı deneysel tedavi COVID-19 aşısının teknolojisine benzer bir teknoloji kullanıyor.
1959’da Daniel Keyes’ın kaleme aldığı Algernon’a Çiçekler kitabında beyin ameliyatıyla zekileştirilen bir fare var. Sonra bu tedavi insanlara da uygulanmaya başlıyor. İşte bu yeni tedavide ameliyat yerine bir burun damlası yetiyor.
Yeni deneylerde ise sadece bir burun spreyiyle yaşa bağlı bozunma engelleniyor ve hatta eski yetenekler geri kazanılabilecek.
“Yaşlı farelerde öğrenmenin ve hafızanın önemli derecede iyileştiğini ve hayvanın bilişsel yeteneklerinin gençlik haline döndüğünü gördük,” diyor Fonksiyonel Genomcu Greg Neely.
Yeni tedavide Covid aşısına benzer şekilde mesajcı RNA(m-RNA) kullanılarak, lipid nano parçacıklar kullanılarak kargo korunuyor. DNA’dan kullanım kılavuzunu kopyalayan m-RNA hücreleri protein üretiyor.
İşte bu çalışmada üretilen proteinin ismi BDNF(brain-derived neurotrophic factor-Beyin kökenli nörotropik faktör) . Bu protein nöronların hayatta kalmasını sağlayarak, öğrenme ve hafızaya alma aşamasında bağlantıları değiştirmeyi sağlıyor.
Araştırmacılar, BDNF düzeyini artırmanın zorluk yaşayan beyinlere yardımcı olabileceğinden uzun süredir şüpheleniyorlardı. 2009 yılında yapılan bir çalışmada, BDNF geninin aktarılmasının, Alzheimer hastalığını (AD) simüle eden model farelerde öğrenme ve hafızayı geri kazandırdığı, ancak bilişsel gerilemeyle tipik olarak ilişkilendirilen amiloid protein birikimlerini azaltmadığı ortaya çıktı.
Ancak, bu tür tedavileri en fazla fayda sağlayabilecekleri yere yani beyne ulaştırmak pek kolay değil. Çünkü beyindeki Kan-Beyin bariyeri, kan dolaşımından beyin dokusuna neyin geçip geçmeyeceğini sıkı bir şekilde kontrol eder. Bu, nöronlarımızı korur ama aynı zamanda potansiyel olarak yararlı birçok ilacın da girmesini engeller.
Bilim insanları bu engeli aşmanın yollarını arıyor. Geçen yıl yayınlanan bir araştırmada, farelere intravenöz enjeksiyondan sonra mRNA’yı nöronlara ve diğer beyin hücrelerine ulaştırmak üzere tasarlanmış lipit nanopartiküller tarif edilmişti.
Burundaki Hücreler Protein Fabrikalarına Dönüşüyor
Burun boşluğu ile beyin arasındaki bağlantılar, kan-beyin bariyerini aşmak için bir yol sunuyor. Damlalar, burnu kaplayan hücreleri geçici protein fabrikalarına dönüştürüyor, böylece beyindeki BDNF düzeylerini artırıyor.
Talimatları RNA biçiminde iletmek, proteinin kendisini enjekte etmeye kıyasla bir avantaj da sunuyor: hücreler sürekli yeni ürünler üretebiliyor. Laboratuvar kültürlerinde, BDNF üretimi ilacın verilmesinden sonra dört gün boyunca saptanabilir düzeyde kaldı.
Bunun daha iyi bir hafızaya dönüşüp dönüşmediğini test etmek için araştırmacılar, 18 aylık farelere mRNA damlaları uyguladılar ve bunları tedavi görmemiş genç farelerle kontrol grubu olarak kullanılan daha yaşlı hayvanlarla karşılaştırdılar.
Tedavi edilen yaşlı fareler, nesne tanıma, çalışma hafızası ve uzamsal hafızayı değerlendiren testlerde, genç farelere benzer bir performans sergiledi.
Fiziksel aktiviteleri daha düşük seviyede kaldı; bu da tedavinin başarısının daha yüksek enerji seviyeleriyle açıklanamayacağını gösterdi. Yaşlanan hayvanların hipokampüslerinde – hafıza için hayati öneme sahip beyin yapıları – yeni gelişen nöronların belirtilerini taşıyan daha fazla hücre de saptandı.
Ardından, insanlarda ailesel AD ile ilişkili bir dizi mutasyonu taşıyacak şekilde genetiği değiştirilmiş fareler incelendi. Tedavileri, belirgin bir bilişsel gerileme beklenmeden önce, iki aylıkken başladı ve haftada iki kez devam etti.
Dört aylık olduklarından itibaren, tedavi edilen fareler, amiloid plak yükleri değişmemiş olmasına rağmen, hafıza görevlerinde kontrol grubuna göre daha iyi performans gösterdi. Bu ayrım oldukça önemlidir. Destekleyici nöronlar, amiloidi hedef alan tedavileri tamamlayabilir.
Nörolojik tedavilerin burun yoluyla uygulanması gelecekte yaygın bir yaklaşım haline gelebilir. Bu yıl yayınlanan ayrı bir çalışmada, tekrarlayan hafif beyin hasarları olan farelerde bilişsel işlevleri iyileştirmek için BDNF ve anti-enflamatuar proteinler için talimatlar taşıyan burun nanopartikülleri kullanılmıştır.
Şimdilik, tüm bu faydalar fareler üzerinde sınırlı kalıyor. Bu en son çalışmadaki hayvanlar deneyler sırasında önemli bir yan etki göstermedi, ancak daha uzun vadeli güvenlik testlerine ihtiyaç duyuluyor ve insan burun anatomisi farklı uygulama zorlukları sunuyor.
Neely, “İnsan burunları fare burunlarından farklıdır, bu nedenle ilaçlarımızı insanlar üzerinde test etmemiz gerekecek” diyor.
Yine de tabi Algernon faresindeki gibi gelişim beklememek gerekir. Yine de BDNF’ ye ilişkin tedaviler belki de gelecekte Alzheimer hastalığının tedavisinde çığır açıcı gelişmeler yaratabilir.
Araştırma Advanced Science dergisinde yayınlandı.
Kaynak: https://newatlas.com/brain/alzheimers-dementia/nose-drops-cognitive-boost/



